Người “đưa rừng về nhà”

Từ người khai thác rừng đến người trồng cây ươi

Những năm tháng tuổi thơ, anh Nguyễn Hữu Dương thường theo người lớn vào rừng săn bắt, hái lượm. Khi ấy, thôn Tân Bình còn nghèo, đời sống người dân gặp nhiều khó khăn, cây công nghiệp chưa được trồng và phát triển như hiện nay. Mỗi khi mùa ươi đến, anh lại theo chân người lớn vào rừng thu hoạch quả.

Anh Nguyễn Hữu Dương, thôn Tân Bình, xã Sa Loong phấn khởi khoe vườn ươi của gia đình.

Muốn lấy được nhiều quả ươi, người dân thường chặt cành, thậm chí đốn hạ cả cây. Anh Dương nhớ lại, có những cây ươi lớn đến mức phải hai người trưởng thành giang tay mới ôm xuể. Thế nhưng, những cây cổ thụ ấy lần lượt bị đốn hạ để đổi lấy những mùa quả.

Cây ươi trong rừng ngày càng khan hiếm. Mỗi mùa ươi đến, những người khai thác như anh lại phải đi sâu hơn vào rừng mới tìm được cây có quả.

Chứng kiến cảnh đó, anh Dương bắt đầu trăn trở: nếu cứ khai thác theo cách này thì chẳng bao lâu nữa cây ươi sẽ biến mất. Muốn giữ được loài cây quý, phải tìm cách để cây ươi có thể sinh trưởng ngay trên đất sản xuất của người dân.

Năm 2016, ý tưởng mang cây ươi về trồng trên chính mảnh đất rẫy của gia đình bắt đầu hình thành. Anh lặn lội vào rừng tìm cây ươi con mang về trồng. Đợt đầu tiên, anh trồng hơn 400 cây con thực sinh nhưng chỉ có hơn 50 cây sống. Kết quả không như mong muốn, nhưng anh không nản chí.

Anh tiếp tục vào rừng tìm cây con, tự nghiên cứu cách trồng, chăm sóc và thử nghiệm nhiều phương pháp khác nhau. Những lần sau, tỷ lệ cây sống đã được cải thiện.

Không chỉ dừng lại ở việc làm cho cây sống, anh Dương còn nghĩ đến việc làm sao để cây sớm cho quả, vừa tạo nguồn giống, vừa mang lại thu nhập cho gia đình. Một lần nữa, anh vào rừng, tìm từng mắt cây để mang về ghép. Hơn 100 mắt ghép được anh đem về thử nghiệm, tỷ lệ cây sống đạt trên 50%.

Lấy thất bại làm “tài liệu” nghiên cứu

Miệt mài nghiên cứu và thử nghiệm từ cây thực sinh đến cây ghép, đến nay vườn ươi của gia đình anh Dương đã mở rộng lên hơn 4 ha. Những cây ươi trong vườn có tuổi từ 6 đến gần 10 năm, được trồng xen canh cùng nhiều loại cây khác như dứa, mít, hồng. Điều đáng mừng là những cây ươi đầu tiên đã bắt đầu cho quả bói.

Với anh Dương, việc cây ươi có thể sống, sinh trưởng và phát triển trong điều kiện vườn rẫy như hiện nay đã là một thành công rất lớn.

Vườn ươi ghép 3 năm tuổi của anh Nguyễn Hữu Dương sinh trưởng phát triển tốt

Anh chia sẻ, mình đã thành công khoảng 50-60% khi giải quyết được bài toán làm cho cây ươi sống và phát triển. Phần còn lại là tiếp tục nghiên cứu để cây ra hoa, kết quả ổn định và đạt hiệu quả kinh tế cao. Khi đó, anh mới xem mình đã thành công trọn vẹn.

Điều đặc biệt là trong suốt quá trình nghiên cứu, anh Dương gần như không có tài liệu chuyên ngành để tham khảo về kỹ thuật trồng và chăm sóc cây ươi. Vì vậy, anh phải tự tìm tòi, thử nghiệm và rút kinh nghiệm qua từng vụ.

Anh áp dụng một số kỹ thuật trồng, ghép và chăm sóc tương tự như đối với cây cao su và các loại cây công nghiệp khác đang được trồng trên chính vườn nhà.

Qua thực tế, anh nhận thấy cây ươi thực sinh có tỷ lệ sống thấp hơn cây ươi ghép. Thời gian để cây thực sinh bắt đầu cho quả cũng dài hơn, khoảng 10-12 năm, trong khi cây ghép có thể cho quả sau khoảng 5-6 năm.

“Tài liệu” quý giá nhất mà anh có được sau hơn mười hai năm chính là những kinh nghiệm được đúc rút từ những lần thất bại.

“Đưa rừng về nhà”

Theo anh Dương, cây ươi trong tự nhiên phải mất khoảng 15 đến gần 20 năm mới bắt đầu ra hoa, kết quả. Chu kỳ thu hoạch dài, trong khi hạt ươi có giá trị dược liệu và giá trị kinh tế cao. Chính vì vậy, mỗi khi mùa ươi đến, không ít người vì lợi ích trước mắt đã chặt cành, thậm chí đốn hạ cả cây để lấy quả. Nếu tình trạng này tiếp diễn, cây ươi trong tự nhiên sẽ ngày càng suy giảm và có nguy cơ bị tận diệt.

Hiện nay, giá ươi bay trên thị trường dao động từ 450.000 đồng đến hơn 500.000 đồng/kg. Giá trị kinh tế cao cùng với việc nguồn ươi tự nhiên ngày càng khan hiếm càng thôi thúc anh Dương quyết tâm phát triển mô hình trồng ươi.

Anh tin rằng, nếu trồng ươi thành công, đây sẽ là nguồn thu nhập ổn định cho gia đình, đồng thời mở ra hướng đi mới cho người dân địa phương.

Điều anh mong muốn không chỉ là có thêm một loại cây mang lại giá trị kinh tế. Quan trọng hơn, khi người dân có thể trồng và thu hoạch ươi ngay trên đất sản xuất của mình, họ sẽ giảm dần sự phụ thuộc vào việc khai thác cây ươi trong rừng tự nhiên. Nói cách khác, thay vì vào rừng lấy cây, anh đang tìm cách “đưa rừng về nhà”.

Giữ màu xanh cho những cánh rừng

Hôm nay, đứng giữa “cánh rừng” ươi xanh mướt trong vườn nhà, anh Dương có thể cảm nhận rõ thành quả của những năm tháng miệt mài tìm tòi, thử nghiệm và chăm sóc.

Màu xanh ấy không chỉ là vẻ đẹp của thiên nhiên mà còn là thành quả từ một ý tưởng xuất phát từ chính những trăn trở của người từng gắn bó với rừng.

Hơn ai hết, anh hiểu giá trị của rừng đối với cuộc sống người dân. Bảo vệ rừng không chỉ là trách nhiệm của một cá nhân hay một tổ chức, mà cần sự chung tay của cả cộng đồng.

Với anh Dương, trồng thành công cây ươi không đơn thuần là phát triển thêm một mô hình kinh tế. Đó còn là cách để bảo tồn, gìn giữ một loài cây dược liệu quý, có giá trị kinh tế cao; đồng thời tạo sinh kế để người dân có thể sống được bằng chính mảnh đất của mình mà không phải tìm nguồn lợi từ việc khai thác rừng tự nhiên.

Từ một người từng theo chân người lớn vào rừng khai thác ươi, anh Nguyễn Hữu Dương đang từng bước trở thành người trồng, gìn giữ và nhân giống loài cây quý này.

Hành trình ấy chưa kết thúc. Những cây ươi trong vườn vẫn đang tiếp tục lớn lên, và anh Dương vẫn ngày ngày quan sát, chăm sóc, thử nghiệm để tìm ra phương pháp tốt nhất giúp cây ra hoa, kết quả ổn định.

Nhưng có lẽ, thành công lớn nhất của anh không chỉ nằm ở hơn 4 ha cây ươi đang xanh tốt. Đó còn là việc anh đã biến suy nghĩ “nếu cứ khai thác thì rừng sẽ cạn kiệt” thành một hành động cụ thể: trồng cây thay vì chặt cây, tạo sinh kế thay vì khai thác tận diệt, đưa rừng về với cuộc sống của người dân.

Anh Nguyễn Hữu Dương là một trong những hộ gia đình tiêu biểu trong phát triển kinh tế ở thôn Tân Bình, xã Sa Loong, tỉnh Quảng Ngãi. Mô hình kinh tế sen canh của gia đình anh hiện cho thu nhập từ 800 triệu đồng đến hơn 1 tỷ đồng mỗi năm.

Từ những cây ươi nhỏ bé được mang về từ rừng, một “cánh rừng” mới đang được hình thành ngay trên đất rẫy của người dân. Và cùng với đó là một hy vọng khi cây rừng trở thành sinh kế, người dân sẽ có thêm lý do để giữ rừng, bảo tồn và phát triển loài cây dược liệu quý./.